Księstwo Warszawskie

Sukces Napoleona pod Austerlitz spowodował istotne zmiany w europejskim układzie sił. Przestał istnieć Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, Franciszek II został cesarzem tylko Austrii. Napoleon stworzył pod swoim protektoratem Związek Reński, obejmujący wszystkie większe państwa niemieckie, oprócz Prus i Austrii.

W 1806 r. wybuchła wojna francusko- pruska, która doprowadziła Francuzów na ziemie polskie. Bitwa pod Jeną i Auerstadt, spowodowała zniszczenie potęgi pruskiej i wtedy to Napoleon powiedział w Berlinie, iż nie uznaje rozbiorów Polski. Polska powinna jednak powołać do życia własne siły zbrojne. Po ustaleniach z J.H. Dąbrowskim i J. Wybickim, dotyczących armii polskiej, wojska napoleońskie w listopadzie 1806 r. wkroczyły na ziemie polskie. !4 stycznia 1807 r. Napoleon powołał w Warszawie Komisję Rządzącą, jako władzę tymczasowa o uprawnieniach prawodawczych i wykonawczych. Komisja pod przewodnictwem Stanisława Małachowskiego liczyła 7 członków. Dalsze losy Polski rozstrzygnęły się w Prusach Wschodnich.

Napoleon pokonał wojska rosyjskie pod Pułtuskiem, stoczył krwawa bitwę pod Iława, a 14 czerwca stoczył zwycięską bitwę pod Friedlandem. Wojnę zakończył 7 lipca 1807 r. podpisany pomiędzy Aleksandrem I, a Napoleonem traktat w Tylży. Z inicjatywy Napoleona z ziem II i III zaboru pruskiego zostało utworzone Księstwo Warszawskie, obejmujące obszar 102 707 km2 i liczące ok. 2, 5 mln ludności. Postanowienia tylżyckie przekazywały władzę zwierzchnią w Królestwie, królowi saskiemu Fryderykowi Augustowi. Po zwycięskiej wojnie z Austrią (1809 r.) do Księstwa przyłączono ziemie III zaboru austriackiego (tzw. Galicję Zachodnią), co zwiększyło jego obszar do 155 430 km2. a liczba ludności wzrosła do 4 334 280.

Napoleon przekazał polskie majątki ziemskie kilku swoim generałom, co umniejszyło dochody Księstwa o blisko 20%. Następnie Napoleon zgłosił pretensje do wierzytelności pruskich, które były ulokowane na hipotekach dóbr znajdujących się w Księstwie Warszawskim, sumy te przejął Napoleon jako zdobycz wojenną. Księstwo Warszawskie stało się dłużnikiem Napoleona. Musiało spłacić to, co znajdowało się na hipotece, a były to długi na sumę 46 mln franków. Napoleon zmniejszył ten dług do 21 mln i Księstwo miało go spłacić w ciągu 4 lat. Ponieważ rokowania w tej sprawie toczyły się w Bayonne - dzisiaj kraj Basków - Francja - dlatego mówi się o bajońskich sumach.

Po klęsce Napoleona w 1812 w Rosji, na terytorium Księstwa Warszawskiego wkroczyły wojska rosyjskie, kładąc praktycznie kres jego istnieniu. 18 marca 1813 Aleksander I powołał pięcioosobową Radę Najwyższą Tymczasową Księstwa Warszawskiego z prezesem Wasylem Łanskojem, której zadaniem było ściągnięcie z księstwa wysokiej kontrybucji na potrzeby armii rosyjskiej. W latach 1813-1814 Rosjanie pozyskali tą drogą 258 milionów zł. Prawnie Księstwo przestało istnieć w 1815 wskutek decyzji kongresu wiedeńskiego.
 
Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 1807 r.

Ustrój Księstwa Warszawskiego miał się wzorować na napoleońskiej Francji i innych państwach tworzonych przez Napoleona we Włoszech i Niemczech. Jego zasady określił sam Napoleon w nadanej w Dreźnie 22 lipca 1807 r. Księstwu konstytucji. Tekst Konstytucji opublikowano w „Moniteur” i warszawskich gazetach – po francusku i w tłumaczeniu polskim. Po wprowadzeniu porządku konstytucyjnego ponownie opublikowano tekst w pierwszym numerze „Dziennika Praw”.

Tekst ustawy zasadniczej liczył 89 artykułów zgrupowanych w 12 rozdziałach ("tytułach") i ułożonych zgodnie z zasadą trójpodziału władz. W kwestiach społecznych, w ślad za zdobyczami rewolucji francuskiej, nowy system opierał się na zasadzie równości prawa i wolności osobistej (art. 4) oraz wolności religijnej, co określano mianem praw obywatelskich. Pojawiło się też nowe pojęcie praw politycznych oznaczające udział w wyborach i piastowaniu urzędów. Jednakże Napoleon, w odróżnieniu od innych krajów, gdzie nowe prawa służyły burżuazji, opierając się na polskich realiach, dopuścił w konstytucji do pewnych koncesji na rzecz szlachty.

Mimo formalnego zniesienia podziałów stanowych, pozostawiono podział na szlachtę i nieszlachtę, równość wobec prawa nie oznaczała bowiem równych praw politycznych. Zachowano odrębność praw wyborczych szlachty, a o realizacji praw obywateli - nieszlachty decydował cenzus majątkowy, wykształcenie bądź zasługi wojskowe. Oparcie się na zasadzie równości wobec prawa oznaczało zerwanie z systemem sądów stanowych i wprowadzenie sądownictwa powszechnego. Także w Księstwie miało obowiązywać powszechnie nowe ustawodawstwo francuskie (cywilne) o kapitalistycznym charakterze, z kodeksem Napoleona z 1804 r. na czele.
 
W konstytucji Księstwa pierwszeństwo otrzymała władza wykonawcza przed ustawodawczą i sądowa. Księstwo stało się monarchią konstytucyjną z rozległą władzą panującego opartą na dziedziczności tronu. Wobec unii personalnej łączącej Księstwo z Saksonią, o następstwie tronu miał decydować porządek panujący w dynastii saskiej. Konstytucja przyznawała księciu pełnię władzy wykonawczej oraz "praw początkowanie", czyli inicjatywę ustawodawczą. Miał on też istotne kompetencje ustawodawcze, które dzielił z sejmem.

Podział ten, zgodnie z zasadami bonapartyzmu, ograniczał kompetencje sejmu do stanowienia praw w 3 dziedzinach: uchwalania podatków, decydowania w kwestii emisji pieniądza oraz dokonywania zmian w prawie cywilnym i karnym. W ten sposób zdecydowana większość regulacji prawnych w sferze życia publicznego, a szczególnie w zakresie ustroju i administracji państwa, należała do monarchy. Akty prawne wydawane przez króla nosiły nazwę dekretów.

Senat posiadał Prawo kontrolowania spisów wyborców. Sejmiki i „zgromadzenia gminne" nie mogły zajmować się niczym więcej, tylko wyborami. Ze szczególną dokładnością opracowany był regulamin wyborów.